55 տարիներ անցան այն չարագոյժ օրէն, երբ հայութիւնը սահմռկեցուցիչ լուրով մը կ’իմանար բանաստեղծ Պարոյր Սեւակի մահուան բօթը: 17 Յունիս 1971-ին, ինքնաշարժի արկածը հայ գրականութենէն անողոքաբար կը խլէր իր պայծառանուն ու տաղանդաւոր հեղինակներէն մին, որ հազիւ 47-ամեայ, կը գտնուէր իր արգասաբերութեան բարձունքին:
Պարոյր Ղազարեանին (Սեւակ) Նախախնամութեան վճիռով վիճակուած էր դառնալու հայ գրականութեան ոսկէ շղթային մէկ շողուն օղակը եւ իր յորդուն գրիչով բացառիկ գործեր կտակելու յետնորդ սերունդներուն: Թումանեան-Տէրեան-Իսահակեան-Չարենց իրերայաջորդ օղակներուն պիտի միանար ան՝ իր հաստատուն տեղը ամրապնդելու համար հայոց հոգեմտաւոր ժառանգութեան մէջ: Թէեւ կանխահաս բաժանումը ընդհատեց անոր թռիչքային վերելքը, բայց արդէն ան հասցուցած էր բազմաթիւ ոլորտներէ ներս դառնալ հզօր ներկայութիւն մը: Օժտեալ բանաստեղծ, գրականագէտ, հրապարակախօս, Խ. Հայաստանի Գերագոյն Խորհուրդի պատգամաւոր, գրաքննադատ, գիտնական, Հայաստանի Գրողներու Միութեան քարտուղար:
Այս համայնապատկերին վրայ, ի հարկէ, ամենաշեշտուած յատկանիշը բանաստեղծ-քաղաքացին է, որ իր տաղանդին շնորհիւ շուտով կրցաւ գրաւել ընթերցողներուն սիրտն ու ուշադրութիւնը- մտաւորականութեան եւ խոնարհ խաւին, հայրենի եւ աշխարհացրիւ հայագաղութներուն-, որոնք իրենց բեմերէն, դպրոցներէն, մամուլէն թէ հրապարակային բազում առիթներով, բանաստեղծ Պ. Սեւակի միջոցաւ թարգմանը եղան իրենց հայրենասիրական, ազգային, ներանձնական իմացական խոհերուն եւ մտորումներուն: Ան իր գրիչով հմտօրէն միացուցած էր սիրտն ու միտքը, որուն համար ալ շուտով դարձաւ ժողովրդական: Ո՞վ չէ լսած «Սարդարապատ»-ը կամ «Երեւան-Էրեբունի»-ն, որոնք ցնցող երաժշտութեամբ եղան միշտ ներկայ հայոց բեմերուն վրայ:
Պ. Սեւակի շքեղ մուտքը հայ գրականութիւն եղաւ «Անլռելի Զանգակատուն»-ով, ուր Կոմիտաս վարդապետի կերպարին ընդմէջէն կը նկարագրուէր հայոց մեծ-եղեռնեան ողբերգութեան արիւնալի տարեգրութիւնը, անոր քասքնելի պատկերներն ու քստմնելի դրուագները: Մնայուն կոթող մը նուիրեց ան հայ ժողովուրդին՝ յարատեւօրէն ղօղանջող, ահազանգող եւ զգաստութեան հրաւիրող: Անոր թռիչքը շարունակուեցաւ «Եռաձայն Պատարագ»ով, «Եղիցի Լոյս»-ով եւ «Այր Մի Մաշտոց Անուն» բացառիկ գործերով:
Արդարեւ, ան ի սկզբանէ սկսած էր ընթանալ իր սեփական ուղիով՝ պատկերներու հրաշալիութեամբ, բառապաշարի ինքնատիպ օգտագործումով, որ հիացուցած էր հայ լեզուի մասնագէտներն անգամ: Ապա իր արծարծած նիւթերը՝ մերթ խոր ու անունջ եւ մերթ հայօրէն պոռթկուն: Բառերու եւ նախադասութեանց ընդմէջէն կը փայլէր ոչ միայն իր տաղանդը, այլեւ ան կը հաստատէր իր անսասան պատուանդանը հայրենաշունչ սերունդներուն մօտ: Սեւակը մնաց եզակի, ինքնուրոյն եւ սեփական նուաճումներուն իր իսկ դարբինը: Աւելին՝ կարելի է դաստիարակուիլ իր գրական գոհարներուն բծախնդիր ընտրութեամբ, կրթել գալիք հայորդիները սեւակեան խմորով, պատգամներով, լեզուամտածողութեամբ, գունագեղ վրձնահարուածումներով եւ լուսամիտ հայեացքներով: Յիրաւի, Սեւակը հայոց մեծերու համաստեղութեան մէջ յարամնայ աստղ է՝ միշտ ընթերցուող: Իսկ որպէս գիտական աշխատութիւն, անոր Սայաթ Նովայի նուիրուած մանրազնին ուսումնասիրութիւնը ի ցոյց հանեց, թէ բանասիրական ճիւղին մէջ եթէ առաւել խորանար, նորանոր դէմքեր կրնային արժանանալ գիտական աշխարհին հետաքրքրութեան:
Շատ բաներու մասին գրած է ան: Լայնածիր մտահայեացքով շօշափած է բազում հրատապ նիւթեր: Խորապէս ապրած եւ ապրեցուցած անհաշուելի երեւոյթներ: Սակայն, նկատի առնելով մերօրեայ իրադարձութիւնները՝ յետպատերազմեան եւ ընտրական, աչքի առաջ ունենալով այսօրուան պահն ու այժմեան ազգային տուայտանքները, կարելի է քանի մը հատուածներով հաղորդուիլ Պարոյր Սեւակով:
«Անմահները Հրամայում Են» ժողովածուէն.-
Յիշի՛ր եւ փա՜ռք տուր մեզ, ընկածներիս բոլոր,
Փա՛ռքը երգիր նաեւ ապրողներիդ,
Եղիր երգի մէջ էլ, ինչպէս մարտում՝ հերոս:
Սիրի՛ր, բայց թշնամուն մտաբերի՜ր:
Երգիր խրո՛խտ ու վե՛հ, ինչպէս մարտի պահին
Եւ փխրո՜ւն՝ տուն յղուած նամակի պէս,
Եւ որդուն սպասող մօր պէս մեղմ ու բարի,
Եւ զինուորի նման պարզ ու անկեղծ…
Երգի՛ր, բայց կռուե՜լը… չմոռանա՜ս, ընկեր,
Ա՛յդ են մեռածները…
Այստեղ ահով
Ընդհատում եմ նրանց այս խօսքը բոցարիւն,
Եւ գոչում երդումի նման հանդիսաւոր.
-Ո՛չ, այդ անմահներն են հրամայում…
(25 Հոկտ. 1946)
ՈՐԴԻՆ
Նա անգո՛ւթ էր կռւում, գօտեմարտում՝ դաժան
Մոլեգնօրէն էր նա ոսոխներին ջարդում,
Թշնամու դէմ չունէր խղճմտանքի նշան,
Ու բարութեան նշոյլ չունէր սրտում:
Եւ նա մի օր ընկաւ մահով հերոսական,
Թշնամու շարքերում – մեր դիրքերից հեռու…
Սակայն մահից յետոյ նրա մայրը, երկա՜ր,
Դեռ շարունակ որդուց նամակ էր ստանում…
…Պառաւն ինչպէ՞ս զգար, ո՞նց հասկանար արդեօք,
Որ զինուորը դաժան, նո՛յն իր բարի որդին,
Գօտեմարտից առաջ իր սեփական ձեռքով
Բացիկներ էր գրել ու նամակներ անթի՜ւ…
Եւ մինչ ուրախութեան զուլալ իր արցունքով
Սփոփւում էր մայրը, որ ապրում է որդին,
Ռուս մուժիկ մի ծեր, դողդողացող ձեռքով,
Վշտի արտասուքը քթարմատին,-
Ծրարների վրայ նո՛յն հասցէն էր գրում,
Միայն… միշտ դնելով նոր ամսաթիւ…
(1 Սեպտ. 1947)
ԶՈՀՈՒԱԾԸ
-Ախ, որտե՞ղ է, ո՞ւր է, ինչո՞ւ լուր չի տալիս,
Եթէ անգամ… Ո՞ւր է սեւ ծանուցագիրը,
Արդէն լրանում է ուղիղ երկու տարին,
Ինչ չեմ տեսել նրա ձեռագիրը…
Պառաւն ինձ էր դիմում ամբողջ երկու տարի,
Իր հայեացքով հարցնում աւելի՛, քան խօսքով,
Բայց ես նրան ինչպէ՞ս, ի՞նչ պատասխան տայի,
Ո՞նց բերէի որդուն, ի՞նչ հրաշքով:
Ո՞նց ասէի, թէ նա էլ չի դառնայ իր տուն,
Ու չեն յղում եթէ սեւ ծանուցագիրը,
Միայն նրա՛ համար, որ նոյն խրամատում
Ընկել է եւ գնդի գրագիրը…
(29 Ապրիլ 1946)
Ով նստեց Աթոռի վրայ
(Կամ՝ այլ կերպ ասած՝ գրաւեց Աթոռ
Կամ՝ արժանացաւ բարձըր Աթոռի),
Օրէնքի ուժով պարտաւոր է նա
Յիշել, որ ինքը երկոտանի է,
Այն էլ՝ բարձրագոյն,
Եւ ո՜չ մի դէպքում իրաւունք չունի
Վերստին դառնալ նո՛ր չորքոտանի,
Առաւել եւս՝ չորքոտանու ճո՜րտ,
Հակառակ դէպքում
Այս նո՛յն ամպիոնից,
Այս նո՛յն բերանով կը հնչի արդէն
Այնի՛նչ Օրէնքի Այսի՛նչ Յօդուածը…
(1 Նոյ. 1965)
Այժմ հարցում՝ 17 Յունիս 1971-էն ո՞ւր է Պարոյր Սեւակը:
Պատասխան՝ ներկա՛յ: Պարոյր Սեւակը մի՛շտ ներկայ:
