Այս տարի կը լրանայ Հայոց ցեղասպանութեան 111-րդ տարելիցը։ 1915-ին օսմանեան Թուրքիոյ կողմէ ծրագրուած եւ գործադրուած այս ոճիրը ոչ միայն միլիոնաւոր հայերու բնաջնջումին պատճառ դարձաւ, այլեւ մարդկութեան պատմութեան մէջ դրուեցաւ որպէս առաջին մեծ ցեղասպանութիւնը 20-րդ դարուն։ Սակայն, այս ահաւոր ոճիրը մնաց անպատիժ, իսկ արդարութեան բացակայութիւնը դարձաւ նախադէպ մը՝ ապագայ ոճիրներու համար։
Պատմութիւնը մեզի կը սորվեցնէ, որ երբ ոճիր մը կը մոռցուի կամ կը մնայ անպատիժ, անիկա կը կրկնուի։ Հայոց ցեղասպանութեան պարագային, միջազգային համայնքը չկրցաւ կամ չուզեց ամբողջովին պատասխանատուութեան ենթարկել յանցագործները։ Այս անպատժելիութիւնը ոչ միայն արդարութեան ժխտում էր հայ ժողովուրդին նկատմամբ, այլեւ վտանգաւոր ազդանշան մը ամբողջ աշխարհին համար։
Այսօր, 111 տարի ետք, մենք կը տեսնենք, թէ ինչպէս ուժի քաղաքականութիւնը տակաւին կը գերակշռէ միջազգային իրաւունքին վրայ։ Միջին Արեւելքը կրկին կը գտնուի բախումներու եւ պատերազմներու մէջ, իսկ փոքր պետութիւնները, ինչպէս Լիբանանը, կը դառնան այս հակամարտութիւններուն զոհը։ Իսրայէլի շարունակական ռազմական գործողութիւնները եւ որոշ տարածքներու նկատմամբ վերահսկողութեան փորձերը կը ստեղծեն նոր լարուածութիւններ եւ մարդկային կորուստներ։
Լիբանանը, որ երկար տարիներէ կը պայքարի իր ներքին եւ արտաքին մարտահրաւէրներուն դէմ, այսօր կը գտնուի կրկին վտանգաւոր փուլի մը մէջ։ Պատերազմական գործողութիւնները, օդային հարուածները եւ սահմանային լարուածութիւնը կը սպառնան երկրի կայունութեան եւ բնակչութեան անվտանգութեան։ Այս իրավիճակը կը յիշեցնէ, թէ որքան խոցելի են այն պետութիւնները, որոնք կը գտնուին մեծ ուժերու շահերու բախման կեդրոնին։
Այս վիճակին մէջ կարելի չէ լռել նաեւ Արցախի մասին։ Տարիներու հակամարտութիւններէն ետք, Արցախը, որ դարեր շարունակ բնակուած էր հայերով, ենթարկուեցաւ լայնածաւալ տեղահանութեան, որ կը գնահատուի որպէս ցեղային զտում։ Հայ բնակչութիւնը զրկուեցաւ իր պատմական հայրենիքէն, իսկ տարածաշրջանը դատարկուեցաւ իր բնիկ ժողովուրդէն։
Աւելին՝ Արցախի քաղաքական եւ զինուորական ղեկավարութենէն մաս մը այսօր կը գտնուի գերութեան մէջ, ենթարկուած քաղաքական եւ իրաւական ճնշումներու։ Անոնց դէմ առաջադրուած մեղադրանքները եւ երկարատեւ պատիժներու սպառնալիքը կը դիտուին որպէս քաղաքական գործընթացի շարունակութիւն, այլ ոչ թէ արդար եւ անկողմնակալ դատավարութիւն։ Այս զարգացումները կը խորացնեն արդարութեան բացակայութեան զգացումը եւ կը յիշեցնեն անցեալի անպատժելիութեան վտանգաւոր հետեւանքները։
Հայ ժողովուրդին համար այս բոլորը միայն հեռաւոր իրադարձութիւններ չեն։ Մենք պատմութեան մէջ արդէն անցած ենք բնաջնջումի եւ տեղահանութեան ուղիով։ Հետեւաբար, այսօրուան զարգացումները մեզ կը պարտաւորեցնեն ոչ միայն յիշել անցեալը, այլեւ ըմբռնել անոր դասերը եւ զգօն մնալ ներկայի վտանգներուն նկատմամբ։
Հայոց ցեղասպանութեան անպատժելիութիւնը ստեղծեց այն իրականութիւնը, ուր մարդկութեան դէմ գործուած մեծ ոճիրները կրնան մնալ առանց հետեւանքներու։ Այսօր, երբ տարբեր շրջաններու մէջ կը շարունակուին բռնութիւնները, պատերազմները եւ մարդկային իրաւունքներու խախտումները, կարելի չէ անտեսել այս պատմական կապը։
Արդարութիւնը միայն անցեալի հարց չէ։ Անիկա ներկայ եւ ապագայ սերունդներու ապահովութեան հիմքն է։ Երբ ցեղասպանութիւն մը կը ճանչցուի, դատապարտուի եւ հատուցում ստանայ, անիկա կը դառնայ զգուշացնող օրինակ մը՝ կանխելու նման ոճիրներու կրկնութիւնը։ Իսկ երբ անիկա կը մերժուի կամ կը մոռցուի, աշխարհը կը բանայ դուռը նոր ողբերգութիւններու առջեւ։
Այսօր, 111 տարի ետք, հայ ժողովուրդը կը շարունակէ իր պայքարը՝ յանուն յիշողութեան, ճանաչման եւ արդարութեան։ Սակայն այս պայքարը միայն հայկական հարց չէ։ Անիկա համամարդկային հարց է, որովհետեւ կը վերաբերի մարդկային արժանապատուութեան եւ իրաւունքի գերակայութեան։
Լիբանանի մէջ ապրող հայութիւնը, որ ինքն ալ կը կրէ տարածաշրջանային անկայունութեան հետեւանքները, կը գտնուի կրկնակի պատասխանատուութեան մը առջեւ՝ պահելու իր պատմական յիշողութիւնը եւ միաժամանակ պաշտպանելու այն երկիրը, ուր կը բնակի։ Այս երկակի իրողութիւնը մեր պարտականութիւնը կը դարձնէ աւելի ծանր, բայց նաեւ աւելի հրատապ։
Եզրափակելով, Հայոց ցեղասպանութեան 111-րդ տարելիցը միայն յիշատակի օր չէ։ Անիկա նաեւ կոչ մըն է՝ միջազգային արդարութեան վերականգնման, անպատժելիութեան դէմ պայքարի եւ այնպիսի աշխարհի կառուցման, ուր նման ոճիրներ այլեւս տեղ չեն ունենար։ Մինչ այդ, պատմութիւնը կը շարունակէ մեզի յիշեցնել, որ անարդարութիւնը, երբ անպատիժ կը մնայ, անխուսափելիօրէն կը կրկնուի։
