Կարդալով Պարոյր Աղպաշեանի՝ «Յակոբ Պարոնեանի Տաղանդի Ու Վաստակի Հետքերով» Գրքոյկը

Հայ երգիծանքի անգերազանցելի դէմքերէն մէկը՝ Յակոբ Պարոնեան, երկար ժամանակ արժեւորուած է իբրեւ սուր քննադատ, խիզախ հրապարակագիր եւ հասարակական ախտերու անողոք մերկացնող։ Սակայն Պարոյր Աղպաշեանի այս աշխատասիրութիւնը կու գայ վերահաստատելու, որ Պարոնեանի մեծութիւնը միայն երգիծական տաղանդով չի սահմանափակուիր, ան նաեւ սկզբունքի մարդ էր, լեզուի գիտակից մշակ եւ գաղափարական յստակ կեցուածք ունեցող մտաւորական։

Գրքոյկը, իր կառուցուածքով, բաժնուած է գաղափարական, գրականագիտական եւ լեզուաբանական շերտերու։ Առաջին բաժիններուն մէջ հեղինակը կը ներկայացնէ Պարոնեանի աշխարհահայեացքը՝ իբրեւ հաւատարիմ սկզբունքայնութեան մարմնացում։ Պոլսահայ իրականութեան խառնաշփոթ պայմաններուն մէջ ան չընտրեց պատեհապաշտութիւնը, այլ մնաց անզիջող իր համոզումներուն մէջ։ Այս հանգամանքը աշխատասիրութեան առանցքային շեշտադրումներէն մէկն է․ Պարոնեան կը ներկայանայ ոչ միայն որպէս գրող, այլեւ իբրեւ բարոյական դիրքորոշում ունեցող անհատ։

Գրքոյկի յաջորդ բաժինները կը լուսաբանեն Պարոնեանի հրապարակագրական եւ քննադատական դիմագիծը։ Աղպաշեան կը շեշտէ, որ Պարոնեանի քննադատութիւնը երբեք մակերեսային կամ պատահական չէր․ ան ծնունդ էր ապրուած փորձառութեան եւ հասարակական խոր ճանաչումի։ Երգիծանքը անոր մօտ զէնք էր՝ ոչ անձնական վրէժխնդրութեան, այլ բարոյական մաքրագործման համար։ Այս դիտանկիւնը ամբողջ գրքոյկին մէջ հետեւողականօրէն կը զարգանայ։

Յատկապէս արժէքաւոր է լեզուաբանական բաժինը, ուր հեղինակը մանրակրկիտ կերպով կը ներկայացնէ Պարոնեանի բառապաշարային շերտաւորումները։ Գրաբարեան, բարբառային, գաւառական, օտարամուտ եւ նորաստեղծ բառերու համադրութիւնը կը ցուցադրուի իբրեւ գիտակցուած ընտրութիւն։ Աղպաշեան փաստերով կը հիմնաւորէ, որ Պարոնեան լիովին կը տիրապետէր հայերէնի բառագանձին եւ բառը կը գործածէր նպատակային ճշգրտութեամբ։

Բառացանկերու ընդգրկումը (Ա. եւ Բ. հատորներէն ընտրուած օրինակներով) աշխատասիրութեան գիտական բնոյթ կու տայ։ Էջաթիւերով, արմատներով եւ բացատրութիւններով ներկայացուած բառերը կը վկայեն հեղինակի բանասիրական լրջութեան մասին։ Ան կը հիմնուի հեղինակաւոր բառարաններու վրայ՝ Ստ. Մալխասեանցի եւ Էդ. Աղայեանի աշխատասիրութիւնները ներառելով, ինչ որ ուսումնասիրութիւնը կը դարձնէ փաստարկուած։

Գրքոյկի լեզուն արեւմտահայերէն է՝ որակեալ ու մտածուած շարադրանքով։ Աղպաշեան կը պահէ գիտական հաւասարակշռութիւն մը՝ հաւատարիմ մնալով իր բանասիրական ինքնութեան։ Որոշ տեղեր կարելի էր տեսնել աւելի սեղմ ձեւակերպումներ, սակայն աշխատասիրութիւնը ընդհանրապէս կը պահպանէ իր գաղափարական հոսքը եւ ամբողջականութիւնը։

Այս գրքոյկը, թէեւ ծաւալով համեստ (մօտ 20 էջ), իր բովանդակութեամբ հարուստ եւ խտացած ուսումնասիրութիւն մըն է։ Ան կը ծառայէ ոչ միայն Պարոնեանի արժեւորման գործին, այլեւ արեւմտահայ լեզուամտածողութեան պաշտպանութեան։ Մանաւանդ ներկայ ժամանակներուն, երբ լեզուական ինքնութիւնը վտանգուած է, նման ուսումնասիրութիւններ կը դառնան մշակութային դիմադրութեան միջոց։

Եզրափակելով, այս աշխատասիրութիւնը, որ կը բխի Պարոյր Աղպաշեանի բանասիրական-լեզուագիտական մասնագիտական ասպարէզէն, յարգանքի դրսեւորում մըն է պարոնեանական ժառանգութեան։ Հեղինակը այդ մէկը կը հաստատէ՝ ընդգծելով. «Այդ էր ճիտիս պարտքը, որով, այս գործը լոյսին բերելու հետամուտ եղայ, թէկուզ համեստագոյն մասնակցութեամբ»:

Այս գրքոյկը կարելի է նկատել համեստ, բայց արժէքաւոր ներդրում մը պարոնեանական ուսումնասիրութիւններու շարքին մէջ։