Վարդանանց տօնը հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ, որովհետեւ կը ներկայացնէ ոչ միայն հերոսական անցեալ մը, այլ՝ խղճի, հաւատարմութեան, ուխտապահութեան եւ ազգային-եկեղեցական ինքնագիտակցութեան նշում մը։ Վարդանանցը մեր յիշողութեան մէջ սոսկ պատմական դէպք մը չէ, այլ շարունակական հարցադրում՝ ուղղուած այսօրուան եկեղեցիին եւ հաւատացեալին։
451 թուականին տեղի ունեցած Աւարայրի հերոսամարտը անքակտելիօրէն առնչուած է Վարդան Մամիկոնեանի եւ անոր շուրջ համախմբուած հայ նախարարական ու եկեղեցական առաջնորդութեան կեցուածքին հետ։ Պատմական այս դէպքին մանրամասնութիւնները մեզի փոխանցուած են Եղիշէ պատմիչի «Վասն Վարդանայ եւ Հայոց Պատերազմին» աշխատութեամբ։ Վարդանանց շարժումը ձեւաւորուեցաւ այն քաղաքական միջավայրին մէջ, երբ պարսից Սասանեան իշխանութիւնը, գլխաւորութեամբ Յազկերտ Բ.-ի, փորձեց պարտադրել կրօնական եւ մշակութային քաղաքականութիւն մը, որ ուղղակիօրէն կը վտանգէր հայ ժողովուրդին քրիստոնէական ինքնութիւնը։
Սակայն Վարդանանցը, խորքին մէջ, երբեք քաղաքական ընդվզում չէր։ Անիկա նախ եւ առաջ հոգեւոր հաւատարմութեան շարժում էր։
Ուխտի գիտակցութիւն՝ որպէս շարժիչ ուժ
Եղիշէի վկայութեան մէջ յստակ է, թէ հայոց պայքարը կը ներկայանայ ոչ որպէս հակապետական ընդվզում, այլ իբրեւ ուխտի պահպանման պարտաւորութիւն՝ Աստուծոյ հանդէպ։ Հայ ժողովուրդը իր ինքնութիւնը չի սահմաներ միայն հողի կամ իշխանութեան միջոցով, այլ՝ ուխտի գիտակցութեամբ։ Պետութիւնը կրնայ հնազանդութիւն պարտադրել, բայց ուխտը հաւատարմութիւն կը պահանջէ։ Այս տարբերութիւնը մինչ օրս կը մնայ վճռորոշ մեր եկեղեցագիտական մտածողութեան մէջ։
Աստուածաշունչին մէջ ուխտը երբեք միայն իրաւական համաձայնութիւն չէ, այլեւ կենդանի փոխյարաբերութիւն Աստուծոյ եւ ժողովուրդին միջեւ։ Երբ իշխանութիւնը կը պահանջէ այն, ինչ կը հակասէ այդ ուխտին, հաւատացեալը կը գտնուի ընտրութեան առջեւ։ Ահա այստեղ կը հնչէ առաքելական սկզբունքը՝ Գործք Առաքելոց 5.29․ «Աստուծոյ հնազանդիլ պէտք է, քան թէ մարդոց»։ Այս խօսքը պարզ հակադրութիւն չէ պետութեան եւ եկեղեցւոյ միջեւ, այլ ուխտի առաջնահերթութեան հաստատում։ Վարդանանցի կեցուածքը նոյն այս աստուածաշնչական սկզբունքի պատմական մարմնաւորումն է հայ իրականութեան մէջ։
Ուխտի այս գիտակցութենէն բնականաբար կը բխի երկրորդ հիմնարար հարցը՝ խղճի ազատութիւնը։
Խիղճը՝ ընդդէմ իշխանութեան պահանջներուն
Վարդանանց շարժումի լարումը իշխանութեան դէմ չէր, այլ անոր այն պահանջին, որ կը փորձէր սահմանել մարդուն խղճի սահմանները։ Երբ քաղաքական իշխանութիւնը կը փորձէ իր ենթակայութեան տակ առնել այն տարածքը, որ ըստ հաւատքի կը պատկանի միայն Աստուծոյ, հակամարտութիւնը կը դառնայ անխուսափելի։
Սա նոր գաղափար չէր։ Դանիէլի գիրքին մէջ երեք երիտասարդները նոյն կացութեան առջեւ կը գտնուին (Դանիէլ 3.17–18)․ «Ահա մեր պաշտած Աստուածը մեզ բորբոքած կրակի հնոցէն ազատելու է… բայց քեզի յայտնի ըլլայ, ով թագաւոր, որ մենք քու աստուածներդ պիտի չպաշտենք եւ քու ոսկի արձանիդ երկրպագութիւն պիտի չընենք»։ Այստեղ ալ խնդիրը քաղաքական ապստամբութիւն չէ, այլ՝ խղճի ազատութիւն։ Նոյն ոգին կը շարունակուի Վարդանանցի մէջ։
Այսպէս, ուխտի հաւատարմութիւնը կը վերածուի խղճի ազատութեան վկայութեան։ Հայոց պատմութեան մէջ Վարդանանցը կը հաստատէ, որ մարդ կրնայ իշխանութեան ենթարկուիլ, բայց անկարող է ապրիլ խղճի բռնութեան ներքեւ։
Սակայն պատմութիւնը այստեղ չի կանգնիր։ Խիղճի ազատութեան վկայութիւնը իր գագաթնակէտին կը հասնի Աւարայրի դաշտին վրայ։
Պարտութիւն, որ դարձաւ վկայութիւն
Պատմական իրողութիւնը յստակ է․ Աւարայրի դաշտին վրայ հայերը ռազմական յաղթանակ չեն արձանագրեր։ Չկայ քաղաքական անկախացում, չկայ իշխանափոխութիւն։ Բայց Վարդանանցի պատմական կարեւորութիւնը ռազմական արդիւնքով չի չափուիր։
Աստուածաշունչը բազմիցս կը վկայէ, որ արտաքին պարտութիւնը կրնայ դառնալ ներքին յաղթանակի սկիզբ։ Խաչը քաղաքական պարտութիւն էր, բայց փրկագործական յաղթանակ։ Նոյն տրամաբանութեամբ Վարդանանցի պարագային վերջնական չափանիշը յաջողութիւնը չէր, այլ՝ հաւատարմութիւնը։ Հաւատարմութիւնն է այն չափանիշը, որ կը պահէ եկեղեցւոյ ինքնութիւնը, նոյնիսկ երբ պատմական պայմանները անբարենպաստ են։
Հաւատարմութեան այս վկայութիւնը անհատական չէր, այլ՝ հաւաքական։
Հաւաքական հաւատք եւ ժողովուրդի ձեւաւորում
Վարդանանց շարժումը անհատական հերոսապատում չէ։ Ան ժողովուրդի մը հաւաքական որոշումն է։ Աստուածաշունչին մէջ Աստուծոյ ուխտը անհատական չի սահմանափակուիր, այլ կը ձեւաւորէ ժողովուրդ։ Եկեղեցին կը դառնայ «կանչուած ժողովուրդ»։
Վարդանանցը մեզ կը յիշեցնէ, թէ հաւատքը ժողովուրդ կը կազմէ եւ ոչ միայն անհատ։ Այս կէտը յատկապէս ժամանակակից է, երբ քրիստոնէութիւնը յաճախ կը ներկայացուի իբրեւ անձնական համոզում կամ մշակութային ժառանգութիւն։ Վարդանանցը կը հակադարձէ այդ ընկալումը՝ հաստատելով, որ հաւատքը համայնքային ուխտ է։
Եւ այս համայնքային ըմբռնումը մեզ անմիջապէս կը տանի դէպի մեր օրերու փորձառութիւնը։
Վարդանանցը եւ ժամանակակից վտանգը՝ ինքնութեան լուռ մաշումը
451 թուականին վտանգը բացայայտ էր՝ հաւատափոխութեան պարտադրանք։ Այսօր վտանգը աւելի լուռ եւ փուլային է՝ լեզուի ու հոգեւոր մտածողութեան նահանջ, եկեղեցական կեանքի ընկրկում, քրիստոնէութեան ընկալում իբրեւ մշակոյթ եւ ոչ կենդանի հաւատք, երիտասարդ սերունդի մօտ պատկանելութեան արժեզրկում։
Գործք Առաքելոց 5.29-ի եւ Դանիէլ 3.17–18-ի պատգամները այստեղ կը դառնան նորովի արդիական։ Խնդիրը կրակի հնոցը չէ, այլ ներքին հաշտեցումը աստիճանական զիջումներուն հետ։ Վարդանանցի պատգամը այսօր մեզ կը դնէ վրդովեցուցիչ հարցի մը ընդառաջ․ մենք այսօր ինչպիսի՞ արժէքներ չենք ուզեր կորսնցնել, եւ կամ ինչե՞ր կորսնցնելու գաղափարին հետ արդէն հաշտ ենք։
Եզրակացութիւն
Վարդանանցը հայ եկեղեցւոյ համար հերոսապատում չէ, այլ՝ խղճի քննութիւն։ Ան մեզ կը դնէ խիստ անձնական եւ յոյժ ժամանակակից հարցի առջեւ․ հաւատքը այսօր կը զիջի՞ ի դէմ յարմարութեան, կը լռէ՞ անվտանգութեան սիրոյն, եւ կը թերանա՞յ ճշմարտութիւնը արտասանելու։
Ահա այս հարցադրումներն են, որոնք Վարդանանցը կը դարձնեն ոչ միայն պատմական ու հաւաքական յուշ, այլ կենդանի մարտահրաւէրի տօն՝ այսօրուան հայկական իրականութեան համար։
