Մտայուզումն

«Կարելի է  չսիրել  հարազատ

եղբօրը, եթէ նա վատ մարդ է,

անկարելի է չսիրել հայրենիքը,

ինչ էլ որ նա լինի »:

Յովհաննէս Թումանեան    

Միամտօրէն   կարծում էինք, թէ տարեմուտի  զոյգ տօներին, ղեկավար անձանց հնչեցուած կոչերի ու բարեմաղթանքների, կաթողիկոսական պատարագի, ամէնուրեք առատութեամբ աղօթքների հետ,  երկրում տիրող քաղաքական յարաբերութիւնների  խիստ լարուած  հանրային թունաւոր մթնոլորտն ու կրքերը վերջ կ’ունենան՝ հանդարտութեան   հաստատումով եւ  երկխօսութեամբ, բայց աւա՜ղ սխալուած ենք, քանզի վայելչութիւնն ու վսեմութիւնը մեր հասարակութեան անհրաժեշտ հանապազօրեայ պահանջ չեն դարձած:

Աներկբայ է, որ տարբեր մեծութեան, իմաստութեան, տարիքի, երկրի նուիրուածութեան, (զանց չառնելով անձնական շահերը),  քաղաքական խմբակների իրար միջեւ գրեթէ անմիտ՝ մեծ ու փոքր բախումների հետ,  ցաւօք առկայ է իշխանութիւն-եկեղեցի խախտուած յարաբերութեան բռնկումը, որի կրակը անշէջ պահելու հիմնական դերակատարներն են օտար թէ´ ներքին ոչ-բարենպաստ թաքնուած ուժեր,  հայրենի եւ սփիւռքի որոշ մամուլի բուռն  մասնակցութեամբ,  որոնք յայտնի են, սակայն նրանց տարածած տեղեկատուութիւնները յաճախ կեղծ, խեղաթիւրուած են, եւ կապակցուած պատուիրատուի, գուցէ նաեւ սեփական շահերին հետ:

«Ազգային միասնականութեան» յաճախ հնչուող անուրջը՝ արդի երերուն պայմանների համեմատ, մեղմ ասած՝ բաւական աղօտ  տեսք ունի  եւ առասպելների շարքին կարելի է դասել, քանզի ճիշդ որոշում կայացնելու արուեստը վաղուց մոռացուել է  շատերի կողմից, առաւել տագնապի աղբիւր դառնալով երկրի անվտանգութեան համար, մանաւանդ երբ երեւոյթը առնչուած է երկու կարեւորագոյն կառոյցներին՝ պետութիւն-եկեղեցի անպատշաճ յարաբերութեանը,  կառոյցներ, որոնց կապը լինելու է անքակտելի:

Յանցաւոր կամ   անմեղ փնտռելն աննպատակ է եւ տեղին չէ: Կարեւոր է փաստերի հիման վրայ  որոշում կայացնելու քաջութիւն եւ իմաստութիւն ունենալը: Աշխարհի կաթողիկոսապաշտ  մամուլը  ողողուած է Մայր Աթոռի ծանուցումով, թէ՝ «Եկեղեցու դէմ կատարուող պառակտիչ գործողութիւնները չեն ունենայ շահեկան արդիւնք» եւ «Հայոց եկեղեցին «Կանոնադրութիւն չունի» անհարկի պնդումը իրականութեան եւ ճշմարտութեան հետ որեւէ աղերս չունի»:

Լրատուական առեւտուրի կարկառուն այդ ասպետները չեն մտաբերում, որ իշխանափոխութեանը յաջորդող օրերին, երբ Քոչարեանը փողոց հանեց Վազգէն  Մանուկեանի կերպարով խամաճիկ ցուցարարին՝ վարչապետի շտապ հրաժարականի պահանջով, հոգեւոր դասը եւս մասնակից էր, իսկ կաթողիկոսը բազմիցս, անձնական ուղերձներով յորդորեց Նիկոլին հրաժարուել իր պաշտօնից, որին հետեւեց եպիսկոպոսներից ոմանց հակապետական քայլերթը դառնալով Բագրատի անփառունակ «սրբազան արշաւ»՝ վարչապետի աթոռի  պահանջով, մինչեւ իսկ փորձելով բռնի ուժով գրաւել Ազգային ժողովի շէնքը, թերեւս նոր Հոկտեմբերի 27-ի միտումով: Այդ բոլոր քայլերը անշուշտ ծրագրուած ու մշակուած պիտի լինէին կաթողիկոսի մասնակցութեամբ, թելադրանքով եւ օրհնութեամբ:

Երբ վարչապետը բաւարար տեղեկութիւն կուտակեց եկեղեցու ներսում անօրէն  կազմաւորուած կլանային խմբի գործարքների, տարածուած ուխտադրժութեան  մասին՝ «Ակն ընդ ական եւ ատամն ընդ ատաման» սկզբունքով, իր պատասխան քայլերը ձեռնարկեց, պահանջելով հայրապետի հեռացումը, թէպէտ ոմանք այն գնահատում են անպարկեշտ ոխակալութիւն: Այդ է մերկ իրականութիւնը եւ պառակտիչ ոչ մէկ տեսակի քայլ չի գործադրուել եկեղեցական համակարգի դէմ, այլ անհանդուրժողականութիւն է եղել Էջմիածնի գահակալի ու իր նմանուող կղերի, տարիներ շարունակ անպատշաճ վարքագծով եւ կանոնական կարգի   ուխտադրուժ գործակիցների  նկատմամբ:

Կաթողիկոսի ապրելակերպն ու եկեղեցին ղեկավարելու ընթացակարգը անպատշաճ համարելով, համակիր եպիսկոպոսների  մի խումբ գրաւոր ուղերձ յանձնեց հայրապետին, յորդորելով յօժարակամ, առանց աղմուկ-աղաղակի հրաժարուել իր պաշտօնից, սակայն չեղաւ պատասխան, ինչպէս զաւակ ունենալու հարցը:

Փոխարէնը, գահակալը,  պաշտօնապէս  յորդորեց, որ վարչապետի ձեռքը սեղմած, կաթողիկոսի հեռացումը պահանջած եպիսկոպոսները դադրեցնեն խոտոր ընթացքը եւ վերադառնան կանոնական դաշտ, ինքը հեռու լինելով այդ դաշտից: Նա դեռ չի հասկացել, որ իր գնացքը վաղուց գնացել է եւ այլեւս ինքը անելիք չունի՝ միջոցները սպառուած են եւ, ըստ նոր հասած լուրերի, ըմբոստ հոգեւորականների թիւը օրէցօր բազմանում է:

Բազում բարդ ու խրթին, երբեմն դժուարալոյծ  մարտահրաւէրների դիմակայելով, մեր երկիրը այս տեսակի թոհուբոհի պահանջն ու կարիքը չունէր, բայց անյայտ տրամաբանութեամբ ու հայրենասէրի բուռն ցանկութիւններով ասպարէզ մտաւ ռուսաբնակ հայ մեծահարուստ գործարար Սամուէլ Կարապետեանը նախ սատար լինելու Հայ առաքելական եկեղեցւոյ ու նրա վեհապետին եւ նոյն առիթով ՀՀ փրկութիւնը ձեռնարկել «ՄԵՐ ՁԵՒՈՎ»: «Դուն էիր պակաս» պիտի գոչէր լուսահոգի մայրս, արդեօք փրկչի պակաս կա՞ր երկրում:

Լինելով ՀԷՑ-ի սեփականատէրը, ուր բազմաթիւ մեծ ու փոքր խախտումներ կան, նա արգելափակուեց, հսկայ  աղմուկ առաջացնելով: Ոչ-պաշտօնական լուրերի համաձայն նա յայտնուել է իր օրրանում ռուս նախագահի թելադրանքով, թէեւ այդ է պատճառը, որ Մոսկուա-Երեւան պաշտօնական յարաբերութեան ընթացքին բարձրացուել է նրա կալանման հարցը։

Մտայոյզ  այս վիճակը, որ ներմուծուած է, ոչ միայն հայրենաբնակ այլ նաեւ բազմաթիւ օտարականների, Հայաստանը անչափ սիրող երկրների եւ բազում աղանդաւորների ձեռամբ կարեւոր արգելք  է մեր հայեցի կենցաղն, ապրելակերպն, անվտանգութիւնը կերտել, որի համար մթնոլորտը մաքրագործելու հսկայ աշխատանք կայ առջեւում, որին լուրջ  մասնակից պիտի լինէին, ըստ պաշտօնի, կաթողիկոսը իր եղբօր եւ բազում համակիրների հետ՝ աղանդաւորների դէմ պայքարելու: Այդ է օրուայ կենսական պահանջը եւ: