Հարցազրոյց Կիլիկիոյ Հայերու Թանգարանի Տնօրէնուհի Հայաստան Սիմոնեանի Հետ

«Եկէք Նոր Հաճըն Տանտիրոջ Իրաւունքով, Այն Ձեր Հարազատ Տունն Է»

Հայ պատմական յիշողութեան պահապան սրբավայրերէն մէկը՝ Կիլիկիոյ Հայերու Պատմութեան թանգարանը, տարիներու ընթացքին վերածուած է ոչ միայն նիւթական ցուցադրավայրի, այլեւ յատուկ հոգեւոր օճախի։ Այդ կենսունակութիւնը պարտական է իր երկարամեայ տնօրէնուհիին՝ Հայաստան Սիմոնեանին, որ անսակարկ նուիրումով տասնամեակներ շարունակ կերտած է մշակութային ու ազգային ծառայութեան այս հաստատութիւնը։ Ան ոչ միայն դասական իմաստով թանգարանավար է, այլեւ կամուրջ մը՝ միացնող հայրենաբնակ հայը եւ սփիւռքահայը, յատկապէս հաճընցիները, որոնք աշխարհի տարբեր ծագերէն իրենց արմատներուն շունչը կը զգան այս վայրին մէջ։ Հայաստան Սիմոնեանը իր նախանձելի հետեւողականութեամբ վերջին տարիներուն խմբագրած է երկու արժէքաւոր աշխատութիւններ՝ «Հաճընի հերոսամարտ. Տարեգրութիւն» եւ «Հաճըն» հատորները։ Այս գործերով ան աւելի ամրապնդեց թանգարանի դերը իբրեւ պատմական յիշողութեան ու ազգային ինքնութեան կենդանի պահապան։ Սիմոնեանի անունը այսօր կը խորհրդանշէ նուիրում, մշակոյթ եւ հայրենասիրութիւն՝ Կիլիկիոյ եւ ամբողջ Սփիւռքի միաձուլուած յուշերուն մէջ։

Օգտուելով Հայրենիքի մէջ վերջերս գտնուելու պատեհ առիթէն, Հաճնոյ Հերոսամարտի 105-ամեակի նախօրէին ուխտագնացութեան իմաստը բուրող այցելութիւն մը կատարեցինք Կիլիկիոյ Հայերու թանգարանը, ուր «տանտիրոջ իրաւունքով» հիւրընկալուեցանք եւ հայկական սովորութիւններով հիւրասիրուեցանք թանգարանի տնօրէնուհիին կողմէ: Այս այցելութիւնը առաւել արժեւորուեցաւ նախկին լիբանանահայ եւ այժմ հայրենաբնակ հաճընցի հարազատներու՝ ընկեր եւ ընկերուհի Ստեփան եւ Մարօ Շորճեաններու ուղեկցութեամբ:

Հարցում.- Տիկին Սիմոնեան, ի՞նչը մղեց Ձեզ Կիլիկիոյ հայերու պատմութեան թանգարանը ղեկավարելու։

Պատասխան.- 1996թ. համալսարանի աւարտաճառի համար ընտրուած Հաճընի 1920թ. հերոսամարտը թեման գերազանց պաշտպանելուց յետոյ աշխատանքի անցայ Նոր Հաճընի թիւ 1 միջնակարգ դպրոցում որպէս պատմութեան ուսուցչուհի: 2000 թուականին Նոր Հաճընի քաղաքապետ պարոն Ա. Քէշիշեանից ստացայ Կիլիկիայի հայերի պատմութեան թանգարանը ղեկավարելու առաջարկ, այն ընդունեցի մեծ սիրով  եւ պատասխանատուութեամբ: Լինելով  նոր հաճընցի, շատ էի կարեւորում ծննդավայրիս պատմութիւնը, որն անմիջական կապ ունէր Կիլիկիայի Հաճըն քաղաքի հետ, զայն հանրահռչակել եւ Հաճընի հերոսամարտի օրինակով ցոյց տալ, որ հերոսամարտերի հնոցում է կոփւում ազգի ոգին եւ կերտում ապրելու ի՛ր իրաւունքը:

Հ.- Որպէս թանգարանի տնօրէնուհի, ո՞րն է Ձեր գլխաւոր առաքելութիւնը։

Պ.-  Թանգարանի առաքելութիւնն է՝

ա) Կիլիկեան Հայաստանի մշակութային ժառանգութիւնը պահպանել ու փոխանցել յաջորդ սերունդներին:

բ) Պահպանել եւ փոխանցել պատմական յիշողութիւնը՝ ի յիշատակ հերոս նախնիների եւ որպէս պատգամ գալիք սերունդներին: Թանգարանի ներսում ամփոփուած են Հաճընի հերոսամարտի նահատակների մասունքներ, այն սրբավայր-ուխտատեղի է յատկապէս սփիւռքահայերի համար:

Հ.- Կ‘ըսեն, որ թանգարանը կամուրջ մըն է Նոր Հաճընի եւ սփիւռքահայ հաճընցիներու միջեւ։ Ինչպէ՞ս կը պահպանէք այդ կապը։

Պ.- Յիրաւի, թանգարանը հիմնադրուել է աշխարհասփիւռ եւ հայրենաբնակ հաճընցիների ջանքերի շնորհիւ, եւ հիմնադրման օրուանից առ այսօր հանդիսանում է իւրօրինակ կամուրջ Նոր Հաճընի եւ սփիւռքի հաճընցիների միջեւ՝ դառնալով Սփիւռք-Հայրենիք մշակութային եւ գործարար կապերի ստեղծման կարեւորագոյն գործօն: Թանգարանը բարեկամական կապեր ունի աշխարհով մէկ ցրուած հաճընցիների ժառանգների եւ հայրենակցական  միութիւնների հետ: Դրա վառ ապացոյցը համատեղ  իրականացուած բազում ծրագրերն ու նախագծերն են:

Հ.- Կարելի՞ է պատմել թանգարանի ամենաարժէքաւոր ցուցանմուշներու մասին։

Պ.- Թանգարանային հաւաքածուն բաղկացած է 2200 թանգարանային առարկաներից, այդ թւում ՝ հնատիպ գրքեր, արժէքաւոր փաստաթուղթեր, բացառիկ պատմական լուսանկարներ, եզակի դրամներ, յուշագրութիւններ եւ այլն: Թանգարանի ամենաարժէքաւոր նմուշներից է Ակուլինէ Թաթուլեանի կողոսկրից հանուած փամփուշտը, որը հանդիսանում է գոյամարտի խօսուն վկան, հերոսականութեան իրեղէն ապացոյց ու վերապրումի խորհրդանիշ: Հաճընի 1920թ. ինքնապաշտպանական մարտերի ժամանակ թուրք զինուորի արձակած փամփուշտը խլեց բուժքոյր Տիրուհի Գրքաշարեանի կեանքը, ապա ծանր վիրաւորեց 19-ամեայ Ակուլինէ Խանճեան-Թաթուլեանին (ծնուած Հաճընում 1901թ.): Գնդակը նրա մարմնում մնաց 66 տարի: Մահուանից առաջ, 26 Փետրուարի 1986թ., նա պատգամեց հանել այն իր մարմնից՝ ասելով. «Թուրքի փամփուշտով գերեզման չպիտի մտնիմ»:

Հ.- Թանգարանը տարեկան քանի՞ այցելու կ’ունենայ, եւ ի՞նչ տեսակ խումբեր կը հետաքրքրուին։

Պ.- Թանգարան տարեկան այցելում են շուրջ  3500-4000 այցելու: Նրանց հիմնական մասը հանրակրթական դպրոցների աշակերտներ են,  ուսանողներ, սփիւռքահայ հաճընցիներ եւ Կիլիկիոյ հայերի ժառանգներ:

Հ.- Դուք երկու գիրք լոյս ընծայեցիք՝ «Հաճըն» եւ «Հաճընի հերոսամարտ. Տարեգրութիւն»։ Ինչպէ՞ս ծնունդ առին այդ հատորները։ Ի՞նչ զգացումներ ապրեցաք այդ վկայութիւնները հաւաքելու ընթացքին։

Պ.- Յոբելենական, 2023 թուականը «Հաճըն» պատկերագրքի հրատարակչութեամբ՝ նուիրուած Կիլիկիոյ Հաճընի 1920թ. հերոսամարտի նահատակների յիշատակը յաւերժացնող յուշակոթողի կառուցման 50 եւ թանգարանի հիմնադրման 45-ամեակին: Գրքի ստեղծագործական մեկնարկը տրուել է 2023 թուականին, բուն աշխատանքը տեւել է 8 ամիս, ճիշդ այնքան՝ որքան Հաճընի հերոսամարտը: Սա գուցէ նախախնամութիւն էր, գուցէ՝ պատահականութիւն, չեմ կարող ասել: Սակայն անբացատրելի մի զօրաւոր ուժ կարծէք թէ մեզ միշտ առաջնորդում էր հասնելու բաղձալի նպատակակէտին:

Սակայն որն է եղել գիրքը կազմելու հիմնական շարժառիթը. Այս գիրքը կազմելու իմ գերագոյն նպատակը եղել է հետեւեալը՝ ժամանակակից թանգարանները այլեւս միայն ցուցասրահները ու պահոցները չեն, այլ վերամտածումի նոր համակարգեր են, որոնց միջոցով  անհրաժեշտ է վերաձեւել, վերաներկայացնել, վերստեղծել պատմութիւնները եւ նորովի մեկնաբանել:

Շուրջ 25 տարի ղեկավարում եմ Կիլիկիայի հայերի պատմութեան թանգարանը եւ Հաճընի պատմութիւնը ներկայացնելիս խօսքս միշտ աւարտում էի 1920 թուականով: Փորձեցի պատմութեան անիւը պտտել մինչեւ 21-րդ դարասկիզբ, չաւարտել 1920թ. Հոկտեմբերի 15-ի ողբերգական դէպքերով, այլ վերապրողների նորօրեայ ժառանգների պատմութիւններով    վերաշարադրել այն՝ ընդգծելով հաճընցու շարունակականութիւնը շուրջ մէկ դար անց: Ի վերջոյ, թէեւ 105 տարի առաջ թշնամուն յաջողուեց զրկել մեզ պատմական հայրենիքից, բայց ո՛չ երբեք սեփական արմատներից ու յիշողութիւնից: Ես լիայոյս եմ, որ այս գիրքը` ի թիւս նմանատիպ այլ աշխատութիւնների, կը դառնայ թէ՛ կիլիկիահայերի, թէ՛ արեւմտահայերի նորօրեայ ժառանգների համար եւս մէկ լաւագոյն օրինակ՝ վերաստեղծելու իրենց պատմութիւնները ի երախտագիտութիւն նախնեաց սուրբ յիշատակին: Թոյլ տուէք իմ երախտագիտութիւնը յայտնել աշխարհասփիւռ այն բոլոր հաճընցի ընտանիքներին, ովքեր հաւատացին եւ բռնեցին իրենց մեկնած իմ ձեռքը եւ ձեռքսեղմումը տուեց այս հիանալի արդիւնք: Բոլորիս միասնական ուժերով ծնուեց այս գիրքը, այն համահաճընեան հաւաքականութեան արդիւնքն է: Առանց ձեր պատմութիւնների այս գիրքը լիարժէք չէր լինի, առանց ձեր աջակցութեան՝ ընթերցողի սեղանին չէր դրուի այս ամփոփ յիշատակարանը: Շնորհակալութիւն ձեզ բոլորիդ, որ մեզ տուեցիք հնարաւորութիւն՝ ձեր ընտանեկան պատմութիւններն ու լուսանկարները հանրահռչակելու եւ հանրայնացնելու:

Իմ յատուկ շնորհակալութիւնն եմ յայտնում պարոն Նազարէթ Ճէրէճեանին եւ Տիանա ՏէրԿարապետեանին՝ անձնական ընտանեկան պատմութիւններից բացի, իրենց միջնորդութեամբ բազմաթիւ այլ ընտանիքների պատմութիւններ մեզ տրամադրելու, եւ  Լիբանան, Սիրիա, Գանատա, Արժենթինա բաժինների ստեղծման գործում  ցուցաբերած ահռելի աջակցութեան համար:

Հաճընի հերոսամարտի 105-ամեակին նուիրուած «Հաճընի հերոսամարտ. Տարեգրութիւն» գիրքը հայրենասիրութեան եւ վերապրումի ոգեկոչում է՝ ի տես ներկայ եւ ապագայ սերունդների: Հաճընի հերոսամարտը ապացոյց է սեփական հայրենիքը սիրելու եւ կեանքի գնով այն պաշտպանելու հաճընցիների աննկուն կամքի արտայայտման: Այսօր օտարի շուրթերով Սայիմպէյլի յորջորջուող Կիլիկեան Հաճընի աշխարհասփիւռ զաւակների նորօրեայ ժառանգները՝ հաւատարիմ իրենց պատկանելիութեանը, արժանապատուօրէն ապրում ու ապրեցնում են «Հաճըն» վեհագոյն անունը: Սա հաճընցիների պատասխանն է թուրք ջարդարարների գործած եղերական ոճրագործութիւններին:

Հ.- Թանգարանը որքանո՞վ նպաստած է Սփիւռք-Հայրենիք կապերու ամրապնդման։ Սփիւռքահայ հաճընցիներ ինչպէ՞ս կը մասնակցին թանգարանի կեանքին։

Պ.- Հաճընցիների ժառանգները ամուր կանգնած են Սփիւռք-Հայրենիք կապերի ամրապնդման գործում: Վերապրածների զաւակները աշխոյժ մասնակցութիւն ունեն Նոր Հաճըն քաղաքի զարգացման եւ թանգարանի պահպանման գործում: Ճուլֆեան ընտանիքի անմիջական ջանքերի շնորհիւ 1998թ. Ֆրանսայի Շասս-սիւղ-ղոն եւ Նոր Հաճըն քաղաքների միջեւ ձեւաւորուած բարեկամական կապերը շարունակւում են առ այսօր: Ստեփան, Կարօ եւ Արմէն Արսլանեան եղբայրները 2010 թուականից առ այսօր իրենց բարերարութեամբ շարունակում են նպաստել թանգարանի, մանկապարտէզի եւ արուեստի դպրոցի զարգացմանը: Պարոն Արմէն Արսլանեանը եւ ընտանիքը ամուր պահելով պապերի ժառանգութիւնը հովանաւորեցին Հաճըն պատկերագրքի վերահրատարակութիւնը եւ  «Հաճընի հերոսամարտ. Տարեգրութիւն» գիրքի տպագրութիւնը: Աւստրալիաբնակ մեծանուն բարերար, պետական եւ հանրային գործիչ Ստեփան Գրգեաշարեանի բարերարութեամբ՝ ի ոգեկոչում հերոսամարտի 105-ամեակի, արդիականացուեց Կիլիկիայի Հաճընի 1920թ. հերոսամարտի նահատակների յիշատակը յաւերժացնող յուշակոթողի արտաքին լուսաւորութիւնը: Կարելի է անվերջ խօսել Սփիւռքի հաճընցիների հետ համատեղ իրականացուած ծրագրերի մասին: Նրանք բոլորը թանգարանի բարեկամներն են:

Հ.- Ի՞նչ դժուարութիւններ կ’ունենաք թանգարանը պահպանելու եւ հարստացնելու հարցով։

Պ.- Կիլիկիայի հայերի պատմութեան թանգարանը գտնւում է Նոր Հաճընի համայնքապետարանի ենթակայութեան ներքոյ: Յուշակոթողի պահպանման, թանգարանի գործունէութեան եւ զարգացման ընթացքում առաջացած  բազմաթիւ դժուարութիւններ լուծում են ստանում շնորհիւ համայնքապետարանի եւ բարերարների աջակցութեան:

Հ.- Որո՞նք են ձեր ապագայի ծրագրերը թանգարանի զարգացման եւ թանգարանային նմուշներու ընդլայնման համար։

Պ.- Իմ նպատակն է թանգարանում ներառել ժամանակակից բարձրագոյն արհեստագիտութիւնների նորարարութիւնները, նորարարական լուծումներ գտնել թանգարանը էլ աւելի գրաւիչ դարձնելու համար: Ժամանանակից արհեստագիտութիւնները հնարաւորութիւն են ընձեռում թանգարաններին՝ իրենց հետաքրքրութիւները կիսելու հանրութեան հետ: Մօտ ապագայում վիրթուալ իրականութեան միջոցով ժամանակակից գործիքակազմերի կիրառմամբ Կիլիկիայի հայերի պատմութեան թանգարանում ստեղծել վիրթուալ իրականութեան փորձառութիւն, որը հնարաւորութիւն կը տայ կազմակերպել մշակութային ժառանգութիւնը հանրահռչակող ցուցադրութիւն եւ միտուած կը լինի ընդգծելու Հաճընի պաշտպանների հերոսականութիւնը եւ դիմադրական ոգին՝ նրանց ունենալով որպէս անձնազոհութեան, ազատասիրութեան հայրենասիրութեան լաւագոյն օրինակներ ներկայ սերնդի համար: Թանգարանային ցուցադրութիւնը կը ներկայացուի նորովի, հետաքրքրաշարժ եւ առաւել գրաւիչ այցելուների, յատկապէս դպրոցականների համար:

Հ.- Ի՞նչ պատգամ կ’ուզէիք հասցնել նոր սերունդին, որ պիտի շարունակէ Հաճընի եւ Կիլիկիոյ ժառանգութիւնը։

Պ.- Հայրենասիրութիւնը սկսւում է հայրենաճանաչողութիւնից. ճանաչէ՛ք եւ սիրէ՛ք մեր հայրենիքը, պահէ՛ք մեր ազգային ոգին: Լեզուն, հաւատքը եւ պատմութեան իմացութիւնը մեր ազգային ինքնութեան կարեւորագոյն հիմքերն են: Ինքնութենական արժեհամակարգով կառուցէք բոլորիս երազանքը՝ հզօր Հայաստանը:

Սիրելի՛ հաճընցի հայրենակիցներ, աշխարհի որ ծագում էլ բնակուելիս լինէք, յիշէ՛ք՝ հայրենի հողի վրայ, նախնեաց աւանդներին հաւատարիմ ապրո՛ւմ է եւ կա՛յ Նոր Հաճըն քաղաքը՝ իր Կիլիկիայի հայերի պատմութեան ինքնատիպ թանգարանով: Այն պիտի դառնայ մեր բոլորիս ընդհանուր ու շէն տունը: Եւ այդ տունը մենք միասնաբա՛ր պիտի կառուցե՛նք ու շէնացնեն՛ք: Եկէք Նոր Հաճըն՝ տանտիրոջ իրաւունքով, ոչ թէ զբօսաշրջիկի, այլ՝ բարեկամի, այն ձեր հարազատ տունն է: Ձեզանից շատերը մեր մեծ ընտանիքի լիիրաւ անդամներն են: Մենք միշտ կարօտագին սիրով սպասում ենք ձեր վերադարձին: Դուք մեր ամուր հենարանն էք: Դուք եւ մենք՝ նոր հաճընցիներս, միասնաբա՛ր ենք ապրեցնում Հաճը՛ն անունը: