ԱՂԲԱՊԱՏՈՒՄՆ

«Երբեք այնքան անհայրենիք

 չենք, քան երբ դադարել ենք

մտածել, գործել, զոհաբերել

մեր Հայրենիքի համար»:

Գարեգին Նժդեհ

Հայրենիք, ազգ-լեզու, ժողովուրդ, պետականութիւն, նրանց յարող  հանրութիւն, բանականութիւն, նուիրում, իմաստնականութիւն, բարոյական անբիծ կեցուածք, տրամաբանութիւն եւ նման տարբեր քաղաքական ու հոգեւոր հասկացութիւններ  բառարանից պեղած սոսկ բառեր չեն, նրանք ունեն յոյժ կարեւոր իմաստ, ծաւալ եւ նշանակութիւն, յագեցուած բովանդակութիւն, որ ցմահ փորագրուած պիտի լինեն մեր  ուղեղի ծալքերում որպէս յաւերժ անուրանալի, սրբազան արժէքներ եւ ենթակայ չեն արտաքին որեւէ ուժերի՝ քաղաքական, կրօնական կամ այլեւայլ հանգամանքների ազդեցութեան, քանզի այդ արժէքներն են ներկայացնում մեր «սրբութեան  սրբոցը» եւ ենթակայ չեն որեւէ ոտնձգութեան ու խախտումների:

Հայրենաբնակ, թէ սփիւռքաբնակ  իմ ազգակիցներից շատերն են ինձ նման դժգոհ եւ անբաւարար՝ երկրում տիրող արդի քաղաքական, իշխանական, կրօնական յարաբերութիւնների ոչնչի չնմանուող եւ չծառայող արդի անպատշաճ վիճակով, ուր կատարելապէս բացակայ են բանականութիւնն ու պարկեշտութիւնը իրար նկատմամբ՝  բանավէճերի ընթացքին:  Սփիւռքի եւ հայրենի որոշ բանաւոր թէ գրաւոր մամուլի էջերում երկրի նկատմամբ աղբապատումը յաճախ է տեղ գտնում  տասնամեակների  փորձառութիւն ունեցող խմբագիրների գրութիւններում. անուններ չտանք:

Անկեղծօրէն պիտի խոստովանեմ, որ անհանգստացնող հարցականները՝ թէ ինչո՞ւ կամ ինչպէ՞ս  հասանք այս վիճակին, յաճախակի  են երբ հայը հային այլեւս չի հասկանում եւ անհոգ հայեացքները ուղղել են տարբեր ուղղութեամբ՝ երկիր կառուցելու պահանջներին հակառակ, մինչդեռ այն պիտի լինէր առաջնակարգ: Ի՞նչ ենք ցանկանում եւ ո՞ւր ենք գնում առանց հաշուի առնելու երկրի ու մեր կացութեան նրբանկատ խոցելիութիւնը եւ մեր դարաւոր երկու դրացիների Արեւմտեան Ատրպէյճան ու մեծ Թուրան անուրջը, որին հասնելու արգելքը անդադար կրկնուող «Զանգեզուրի միջանցք»-ը չէ միայն եւ  պատահական չէ նաեւ, որ այլ աւելի լուրջ եւ հանգամանալից պատճառներից ելնելով՝ ԱՄՆ նախագահը առաջարկում է հարիւր տարով վարձակալել եւ տնօրինել այդ կռուախնձոր  դարձած «միջանցք» կոչուած տարածքը իրենց յարմար պայմաններով:

Տեղին է նշել Ալիեւի անսպառ պահանջ   ու պայման դնելուն, որոնցից վերջինն այն է թէ ՀՀ տարածքով անցնող իր երկրի ապրանքները պէտք չէ ստուգման ենթարկուեն հայերի կողմից, որին հայկական կողմը ճիշդ տեղին  պատասխանեց,  թէ ստուգման նպատակը վթարի պարագային անսխալ միջոց կիրառելն է: Յուսանք, որ մեր իշխանաւորները մտադիր եւ պատրաստ չեն գնալ որեւէ զիջումի, ինչ էլ լինեն ճնշումները: Այսուհանդերձ մեր քաղաքական գործիչների իրար հանդէպ ունեցած ծայրայեղ ատելութիւնն ու   անհանդուրժողականութիւնն ունեն պատճառներ: Տեսանելի փաստ է, որ Ազգային ժողովի պատգամաւորների յարաբերութիւնները աւելի մօտ են թշնամականի քան գործակցի:

Չանտեսենք, որ 1453-ին Կոստանդնապոլիսի անկումով է, որ Օսմանեան կայսրութիւնը հաստատուեց, երբ Հայաստանը արդէն կորցրել էր իր իշխանական բոլոր լծակները եւ չկար քաղաքա-տնտեսական, մշակութային որեւէ ծրագիր կամ գործունէութիւն: Հայերը, ինչպէս յոյները եւ այլ փոքրամասնութիւններ,  ապրելով իրենց սիրեցեալ հողի վրայ դարեր շարունակ, մեծ ատելութեամբ ու նողկանքով էին լցուած տիրող իշխանութեան նկատմամբ, որ իրենցը չէր՝ օտար էր, այլակրօն, բռնակալ, որ տիրեց մօտ հազարամեակ, յագեցած մեծ ու փոքր բախումներով  իշխանութիւնների ու ֆիտայիների միջեւ, յաճախ աւարտուելով ջարդերով: Այդ տարիներին թոյլատրելի էին միայն կրօնական ծառայութիւնները՝ ոչ աւելին, թէպէտ բացառուած չէ, երբ որոշ հոգեւորականներ գործակցել են տեղի ոստիկանութեան հետ:

1918 Մայիս 28-ին, երբ քաոսային պայմաններում ծնուեց Հայաստանի Ա․ Հանրապետութիւնը,  բացառիկ  մի առիթ էր ինքնուրոյն  ապրելու եւ հայեցի համակարգ ստեղծելու համար: Աւա՜ղ այն տեւեց  երկու տարի եւ փոխարինուեց  համայնավար համակարգով, որ իրականում հեռու էր նուրբ ու ճկուն լինելուց եւ տեւեց  եօթ տասնամեակ իր դրական թէ բացասական դրոյթներով: Պատահական չէր, որ դարերի ընթացքին կուտակուած մաղձն ու ատելութիւնը  իշխանութիւնների  ու պետականութեան նկատմամբ  արդէն դարձել էր ժառանգական հիւանդութիւն, վարակ, որ  ենթակայ չէ բուժման  եւ արագ է տարածւում, իսկ իշխանութեան տիրանալը շատերի անուրջն է, որ ձգտում եւ ջանք չեն խնայում ամէն տեսակ աճպարարութիւնով հասնել նպատակին, մինչեւ իսկ եղածը քանդելու միջոցով: Երկիր կառուցելու գաղափարը սկզբունքօրէն բացակայ է, քանզի գերակայ է գրաւելու եւ տիրելու մոլուցքը, որի անհերքելի պատճառներից է անթիւ փրկիչների ներկայութիւնը վեղարաւոր կամ ներսից ու  դրսից յայտնուած քաղաքական միջակութիւններ, նախկին նախարարներ, որոնք փայլում են իրենց թերուսութեամբ, բայց վստահ են, որ անփոխարինելի են երկրի կնճռոտ խնդիրները կարգաւորել, ինչպէս Հոկտեմբերի 27-ին եւ Մարտի 1-ին, զանց չառնելով զուգարանի նկուղում սպաննուած Պօղոս Պօղոսեանին եւ բազմաթիւ չբացայայտուած սպանութիւններ:

Երիցս ցաւալի է, որ արդի նման աղօտ միջավայրին մասնակից է նաեւ Էջմիածինը իր ամբողջ կազմով եւ համակարգով, մինչդեռ խոհեմութիւն չէր դիրք  բռնել իշխանութեան հակառակ դաշտում՝ հաշուի առնելով իր իսկ ներսում տիրող անկարգութիւնների տարատեսակ բնոյթը, զուտ կարգապահական  եւ բարոյական իմաստով, բայց համարուելով անձեռնմխելի:

Մտադիր չեմ անդրադառնալ մեծահարուստ՝ ՀԷՑ-ի սեփականատէր  Տաշիր Սամոյի հետ երկու կալանաւորուած կղերին, քանզի մամուլում ամէն ինչ ասուած է, միայն նշեմ․- նրանք  անընդունակ են մտածել  ուղեղով, այլ միայն ոտքերով եւ փորձում են  զբաղուել  իրենց թերուս ունակութեանը անյարիր եւ խորթ  խնդիրներով, իսկ Կտրիճ Ներսիսեանի հարցը կարելի է համարել լուծուած  եւ աներկբայ, որ նա պիտի հեռանայ օր առաջ, այդ են պահանջում բարոյականութեան տարրական,  գրուած ու չգրուած կանոնները, ինչպէս նաեւ Մայր աթոռը մաքրել  նկուղից տանիք, բարոյականութիւնը վերականգնելու նպատակով, այնտեղ սողոսկած տարբեր տեսակի ու տրամաչափի, եկեղեցու եւ կրօնի հետ աղերս չունեցող անբարոյ գործակալներից: Պարզ չէ, թէ ինչո՞ւ վեղարաւոր  մեր հայրենակիցներից ոմանք, եթէ ոչ բոլորը, կարծում են լինել հասարակութեան արտօնեալ եւ իրենց կարգապահական հարցերը պիտի լուծեն բացառապէս կանոնական իրաւունքով եւ  գործադիր մարմիններից հեռու, նրանց միջամտութիւնը գնահատելով վտանգաւոր ոտնձգութիւն եկեղեցական տարածքի նկատմամբ։ Ամէն պարագային, կը գայ այն օրը, երբ կրօնաւոր թէ աշխարհական  մոլորեալները կը հասկանան ճշմարտութիւնը եւ եթէ քաջութիւն եւ բաւարար բարոյականութիւն ունենան՝ կ’ապաշխարեն:

Դժուար է հասկանալ եւ ըմբռնել, թէ ինչպէս եւ ինչու մեր հայրենակիցների մի հատուած դեռ չի կարողանում զանազանել Եկեղեցին  փաստացի որոշ անբարոյ կղերից, երբ նրանք տարբեր մակարդակի վրայ են՝ իրենց իւրայատուկ եւ զանազան  նշանակութեան դեր ունենալով,  իսկ որքան որ բարձր աղմկեն, թէ աւանդական մեր հոգեւոր արժէքներն ու խարիսխներն են  աւերւում, ոչ այլ ինչ է քան տխմարութիւն՝ հաւկուրութեամբ փաթաթուած:

Հասկացողներին յարգանքներիս հաւաստիքը: